Geweld op de kermis

Over het bestaan van woorden

Er wordt mij geregeld gevraagd of een bepaald woord wel bestaat.

Natuurkundigen en filosofen hebben zonder twijfel een en ander te zeggen over het (al dan niet) bestaan van de dingen en over de realiteit van de realiteit.

Voor de taalwetenschap is het echter een stuk eenvoudiger: een woord bestaat van zodra het wordt uitgesproken of geschreven. 

Wat mensen met de vraag bedoelen, is niet echt of een woord bestaat maar wel of ze het mogen gebruiken. Doorgaans verwijzen ze dan naar het feit dat het woord in kwestie niet in het woordenboek staat. 

Slechts een klein aantal woorden staat echter in het woordenboek. Het Groene Boekje vermeldt er ongeveer 100.000, in de dikke Van Dale staan er bij benadering 260.000. 

Het Groene Boekje en Van Dale nemen een woord maar op als het voldoende lang wordt gebruikt in een voldoende aantal contexten. 
Vakjargon bijvoorbeeld komt niet snel in het woordenboek omdat het slechts in een beperkte context wordt gebruikt. Nochtans bestaat vakjargon en wordt het door de mensen die tot het vak behoren dagelijks gebruikt.  

Niemand kan bij benadering zeggen hoeveel Nederlandse woorden er zijn. Wat is een woord trouwens? Er komen ook voortdurend nieuwe woorden bij.

In onze taal kun je met een beperkt aantal woorden een groot aantal nieuwe woorden maken. 
Heb je al gehoord van een taalfoutenfrustratie? 
Of van een taalfoutenfrustratiebehandeling? 
Misschien ben je wel een ik-hou-niet-van-taalregelsmanifest aan het schrijven?
Tot een minuut geleden bestonden die woorden vermoedelijk niet. Nu bestaan ze wel. Of ze vlot van de tong rollen, is een andere vraag. Ze vermoeien de ogen en confronteren je ook met enkele spellingsproblemen. Nee, je zult er geen stijlwedstrijd mee winnen. Maar ze bestaan nu.  

Weet dus: je mag woorden gebruiken die niet in het woordenboek staan.

Er is ook niets fout met nieuwe woorden. Heb je een leuk nieuw woord in gedachten? Gebruik het vaak genoeg in voldoende situaties en zorg ervoor dat je vrienden of kennissen het gebruiken en blijven gebruiken. Misschien komt het na verloop van tijd wel in het woordenboek. 

Dit onthoud je:

• Misschien bestaat onze werkelijkheid, misschien is ze ingebeeld. Filosofen en natuurkundigen zijn het er niet over eens.
• Taalkundigen liggen er niet van wakker. Een woord dat wordt geuit, bestaat. Je mag het gebruiken en blijven gebruiken. 

Over gans en ganzen

Even iets over (de) gans.


Het meervoud van gans is ganzen. 
Het woord volgt de taalregel: als een woord eindigt op ns, wordt de s een z in het meervoud.

Enkele woorden op ns hebben twee meervouden. Zo bijvoorbeeld:

spons, meervoud sponsen en sponzen
plons, meervoud plonsen en plonzen

Er zijn voor die woorden twee meervouden omdat er twee uitspraken zijn. De spelling volgt dus de uitspraak.

Er zijn ook woorden die alleen maar een meervoud met s hebben. Ook dat is omwille van de uitspraak.

Vroeger eindigden die woorden op sch. Die uitgang werd stemloos uitgesproken, ook in het meervoud. Na verloop van tijd mocht men de sch als s schrijven. 

mens, meervoud mensen  (°menschen)
wens, meervoud wensen  (°wensen)

Weet ook dat je het woord gans enkel mag gebruiken om het dier aan te duiden.

Zeg dus niet gans de wereld of de ganse wereld, maar wel heel de wereld of de hele wereld. 

Dit onthoud je: 

• Al reis je heel de wereld rond, je zult geen ganzen vinden met vier poten en met haar op de rug. 

Zonder commentaar

Over zes jarigen en zesjarigen

Ja, het is een grappige tekst, maar wat is er fout gelopen?

Twee taalregels worden genegeerd. De ene heeft te maken met de spelling van samengestelde woorden, de andere met het liggend streepje.

Wat zijn samengestelde woorden en hoe maak je ze?

Samengestelde woorden bestaan uit twee (of meer) woorden of woorddelen. Het woord taalregel bijvoorbeeld is een samengesteld woord dat bestaat uit de woorden taal en regel. 

In het Nederlands worden de delen van een samengesteld woord doorgaans aan elkaar geschreven. Soms kan een liggend streepje noodzakelijk zijn (zie een later hoofdstukje). Spaties zijn echter uitzonderlijk.

Onze taal wijkt door die regel af van het Engels. Heel wat taalgebruikers zijn echter beïnvloed door het Engels en schrijven de woorddelen van Nederlandse woorden gescheiden. Dat dit tot dubbelzinnige of grappige taal kan leiden, maakt de foto duidelijk.

Ik hoef het je niet te zeggen: zes jarigen zijn zes jarige mensen. Zesjarigen zijn kinderen van zes jaar. 
Een speelterrein voor kinderen van twee tot zes jaar is een speelterrein voor twee- tot zesjarigen. 

Hier komt de tweede taalregel op de proppen. Die vertelt ons dat het goede stijl is woordherhalingen te vermijden.

Opgelet echter: laat je een deel van een woord weg omdat je de herhaling wil vermijden, dan komt er een liggend streepje voor in de plaats.

Dus:

Tweejarigen tot zesjarigen wordt twee- tot zesjarigen.

Nog eens opletten: het streepje komt er enkel als je een 'vast' deel van een woord weglaat.

Vergelijk:

Stijlregels en spellingregels wordt stijl- en spellingregels.
(Regels is een vast deel van het samengestelde woord.)

Makkelijke taalregels en moeilijke taalregels wordt makkelijke en moeilijke taalregels.
(Taalregels is geen vast deel van een samengesteld woord.)

Om dezelfde reden:

Spellingregels en grammaticale regels wordt spelling- en grammaticale regels.
Grammaticale regels en spellingregels wordt grammaticale en spellingregels.

Dit onthoud je:

• Speelterreinen voor zes jarigen zijn als UFO's: ze bestaan enkel in tekst.
• In de uitdrukking speel- en andere terreinen (al dan niet voor zes jarigen) komt er een liggend streepje omdat er een vast deel van een samengesteld woord is weggevallen. 

Sex of gebed?

Beste lezer,

Mag ik je vragen een spel met me te spelen?

Ik schrijf zo dadelijk een woord in het groen. Daarna geef ik je drie seconden om een liggend streepje in het woord zetten. Daar gaan we:

massagebed

(drie seconden)

Wat werd het?

massage-bed
of 
massa-gebed?

Beide woorden zijn juist, natuurlijk. Qua betekenis heeft het ene echter weinig met het andere te maken.

Wat wil ik aantonen?

• Niet dat je hoofd meer op sex dan op gebed is gericht (of andersom). Dit gaat niet over Freud.
• Wel dat het Nederlands toelaat dat je een liggend streepje plaatst in een woord dat anders moeilijk of dubbelzinnig leesbaar is.  Je mag het streepje echter ook weglaten.  

Van de vrouw en de grafsteen

In de krant:

Vrouw dood onder grafsteen.

Ja, dat kunnen we maar hopen.

Dit onthoud je:

• Blijf uit de buurt van onstabiele grafstenen.
• Denk even na voor je een krantenkop schrijft. Gebruik liever een woordje meer.